Previous Entry Share Next Entry
Еўропа Суседзяў: Новыя перспектывы
i_l2009

 

 Рэферат прачытаны у кастрычніку 2006 года, на міжнароднай навковай канферэнцыі "„EUROPA SĄSIADÓW: NOWE PERSPEKTYWY’ ". Фрагмент рэферату надрукаваны ў часопісе "Эхо Полесся"

 

“Urbanistyczna przestrzeń pogranicza – jako dziedzictwo europejskie w warunkach przemian społecznych”

 

Wraz z rozszerzeniem Unii Europejskiej nastąpi przeniesienie wspólnotowego „dorobku” na nowych członków, którzy przystąpią do społeczności wspólnego prawa, gwarantującej trwały, pokojowy rozwój i dobrosąsiedzkie stosunki w Europie... ” (Monitor Integracji Europejskiej Nr 53/2002)

 

Urbanistyczna przestrzeń Europy budowana była w procesie jej rozwoju historycznego, postępów chrześcijaństwa oraz stosowania przez poszczególne kraje procedur prawa miejskiego, nadawanego w XIII-XIV wieku większości miast podczas ich lokacji. Rozwój europejskiej architektury i sztuki urbanistycznej w epoce nowożytnej opierał się na fundamencie filozofii klasycznej, traktatów

Witruwiusza (I w.), odkrytego przez Poggio Braccioliniego, i spopularyzowanego przez Leona Battistę Albertiego w XV wieku[1]. Architekci pochodzenia włoskiego, hiszpańskiego, niemieckiego, zarówno świeccy, jak i zakonni, będący członkami różnych prowincji zakonnych, przenieśli do większości miast Europy Środkowej i Wschodniej modele przestrzennych kompozycji głównych świątyń rzymskich, interpretowanych podług „…nieba i ziemi”, [2]. Tym sposobem, świątynie dominujące w urbanistycznej przestrzeni dawnych miast Europy zakonserwowały w swoich murach całą epokę historyczną. Ich urbanistyczna przestrzeń stanowi więc – w najwyższym stopniu – wspólnotowy „dorobek” kultury europejskiej.

W okresie XIX i XX wieku w Europie dokonały się istotne zmiany państwowych granic, których rezultatami bywał także rozdział terytorium jednego miasta do dwóch sąsiednich struktur państwowych. Bywało więc, że odmienne rozumienie i diametralnie różne podejście „nowych” władz do „dorobku” kulturowego i tradycji historycznej, społecznej i problemów świadomościowych, a także do urbanistycznego charakteru zagospodarowania terenów, doprowadziły do drastycznych zmian w urbanistycznej przestrzeni takich miast. W warunkach, gdy wzajemne relacje pomiędzy sąsiedzkimi państwami były ograniczane albo wręcz nie istniały wcale, granice państwowe stawały się szczelnym „murem”. Najbardziej wyrazistym przykładem takich procesów był Berlin, przez ponad 50 lat podzielony betonowym murem. Wystarczy wspomnieć, że w pierwszych latach po zjednoczeniu stolica Niemiec, szokowała różnorodnością stosowanych technik budowlanych i architektonicznym obliczem. 

W rezultacie Drugiej Wojny Światowej pomiędzy dwa organizmy państwowe podzielone zostały niemieckie miasta leżące na lewym brzegu Odry – Frankfurt i Görlitz oraz ich prawobrzeżne części-dzielnice,


odtąd miasta polskie - Słubice i Zgorzelec.
 


Od dawniejszych czasów rzeka Olza dzieli Cieszyn na część polską i czeską.

Jest uzasadniona nadzieja, że rozszerzenie Unii Europejskiej na wschód, umożliwiło tym miastom lepsze, bardziej naturalne warunki rozwoju i wspólne inwestowanie na rzecz infrastruktury obu części. 

Państwa środkowoeuropejskie, należące już do Unii Europejskiej (Polska, Litwa, Łotwa) i przed-unijne (takie jak - Ukraina i Białoruś), należały kiedyś do jednego, wspólnego państwa – Rzeczypospolitej Obojga Narodów[3]. Po obu stronach Bugu, wzdłuż starego koryta rzeki, które stanowi dziś granicę państwową polsko-białoruską, znajduje się strefa wspólnego dziedzictwa kulturowego. Zamki, murowane świątynie, fundowane w epoce kontrreformacji przez znakomite koronne i litewskie rody magnackie Iliniczy, Kopciów, Sapiehów, Sanguszków, Tyszkiewiczów, Radziwiłłów, budowane były według projektów włoskich, hiszpańskich, niemieckich architektów i do dziś dominują w równinnej przestrzeni pogranicza[4]. Obok nich, dostrzec możemy także unikalny krajobraz, którego specyfikę stanowi architektura drewniana[5]. To właśnie krajobraz naszej przestrzeni historycznej, zbudowany z obiektów i miejsc ważnych dla wspólnej pamięci historycznej i wspólnej świadomości narodów dawnej Rzeczypospolitej. Ten krajobraz jest dziś także coraz częściej (a przynajmniej powinien być) postrzegany także jako ważny ślad wielkich wydarzeniach naszej wspólnej historii i fundament honoru narodowego, w bardziej naukowej terminologii nazywanego – świadomością wspólnoty historycznej. Czyli właśnie dokładnie tym, co dla nas – narodów Europy Środkowej jest wspólnym europejskim dziedzictwem.

Pod koniec lat 80-tych i początku 90-tych minionego wieku, naukowcy z krajów, które są spadkobiercami Pierwszej Rzeczypospolitej (Białoruś, Litwa, Polska i Ukraina), podjęli trud współpracy na rzecz wspólnych badań historycznych[6]. Zespół uczonych z państw dawnej Rzeczypospolitej wyznaczył zostały najważniejsze problemy badań nad wspólnym dziedzictwem kulturowym[7]. Niestety, zmiany społeczne, które nastąpiły w Białorusi od 1994 roku spowodowały, że różnica podejść do problematyki ochrony wspólnego dziedzictwa kulturowego nie tylko nie uległa zmniejszeniu, ale nawet powiększyła się.

Wystarczy dziś rzucić okiem na pamiętny kościół w Wołczynie, zamek Sapiehów i klasztor Bonifratrów w Wysoko-Litewsku, albo na pałace Sapiehów w Różanie i Pusłowskich w Kosowie koło Brześcia, żeby zrozumieć że „wspólnotowy europejski dorobek” nie tylko został doprowadzony tu do kompletnej ruiny, ale że intensywnie zacierane są ślady tej wspólnoty. Także w świadomości społeczności lokalnych. Zacieranie śladów wspólnej tożsamości, a także unikalności i specyfiki krajobrazu oraz urbanistycznej przestrzeni dokonywane jest na pograniczu Białorusi oczywiście celowo w sposób świadomy i zaplanowany[8]. Inny „krąg cywilizacyjny”, napierający zarówno z zewnątrz jak i zakorzenione wewnątrz państwa dąży w tym przypadku do całkowitego zniszczenia śladów przynależności terytorium Białorusi do wspólnego dziedzictwa europejskiego. W ostatnich latach, na tle postępujących procesów negatywnych zmian społecznych, władze reżimowe coraz częściej narzucają model tak zwanej „rekonstrukcji” obiektów historycznych, realizowanej bez uprzednich badań naukowych, bez ustawowego wymogu konsultacji i opinii wyspecjalizowanych służb ochrony zabytków, a także bez naukowego uzasadnienia wprowadzanych zmian przestrzennych w krajobrazie urbanistycznym i kulturowym. Rada Ministerstwa Kultury Białorusi 27 września 2006 r. zadecydowała na przykład o demontażu wschodniej galerii nieświeskiego zamku Radziwiłłów, aby (sic!) następnie dokonać jej rekonstrukcji! I to dotyczy zespołu wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO[9].

 Inny sposób zacierania śladów wymyślili przedstawiciele białoruskich struktur konfesyjnych. Większość dawnych cerkwi unickich i kościołów katolickich przekazanych wspólnotom prawosławnym, przebudowana została w sposób nie biorący pod uwagę stosownej kompozycji przestrzennej, stylu i epoki, w której je oryginalnie zbudowano. Coraz częściej na barokowych cerkwiach i kościołach katolickich napotkać można dobudowane formy, charakterystyczne dla środkowej Rosji XIX wieku. Codziennie słyszymy dziś o rujnowaniu dawnych fasad, niszczeniu fresków i unikalnych ołtarzy (np. w klasztorze w Żyrowicach albo w kościele w Grodnie).

W rezultacie tego, w społeczeństwie białoruskim powiększa się brak elementarnej nawet wiedzy o własnej przeszłości, rośnie brak szacunku wobec własnej kultury. Procesy celowej degradacji i rusyfikacji tradycyjnego środowiska kulturowego przedstawiane są często Białorusinom jako „powrót do wspólnych białorusko – rosyjskich korzeni”, przy czym wykorzystywany jest cynicznie niski poziom świadomości i wiedzy o własnej historii materialnej. W rezultacie niebezpiecznie rosnącej akceptacji procesów unifikacji kulturowej i wynarodowienia, coraz większym zagrożeniem staje się powszechna bierność i akceptujące poddawanie się próbom integracji politycznej z Rosją. Cóż, jeśli nie dostrzega się różnicy pomiędzy „swoim” i „obcym”?!

W takiej sytuacji, nie można zezwolić na totalne zniszczenie w przestrzeni urbanistycznej właśnie tych miejsc i tych pomników, które są szczególnie ważne dla pamięci narodowej i świadomości wspólnotowej. Na pograniczu państw należących do dawnej Rzeczypospolitej, a dziś do Unii Europejskiej i Białorusi można i koniecznie należy odrodzić i ożywić przestrzeń wspólnego dziedzictwa - poprzez stworzenie enklaw kulturowych.



[1] Dzieła Albertiego i Witruwiusza wydane zostały pierwszy raz drukiem w latach 1485 i 1486.; zob. Jerzy Kowalczyk: Traktaty architektoniczne w dawnej Polsce, „Architektura”Nr.5-6, 1977, s.74.

[2] Tamże.

[3] Co do Łotwy, mowa oczywiście tylko o części jej dzisiejszego terytorium.

[4] O architekturze zob. też: Kowalczyk Jerzy: Architektura sakralna między Wisłą a Bugiem w okresie późnego baroku [w:] Między wschodem a zachodem. „Kultura artystyczna” Lublin 1992, cz.3 s.39-118.

[5] Aftanazy Roman: Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Cz. I. Wielkie Księstwo Litewskie, Inflanty, Kurlandia. t.2. Województwo brzesko-litewskie, nowogródzkiе, Wrocław 1993.zob.: W. Krassowski: Dzieje budownictwa i architektury na ziemiach Polski. Budownictwo i architektura w warunkach społeczeństwa stanowego (czwarta ćwierć XIV –XV w.), t.III, Warszawa 1991; tenże: Dzieje budownictwa i architektury na ziemiach Polski. Budownictwo i architektura w warunkach rozkwitu folwarku pańszczyźnianego (XVI – pierwsza połowa XVII wieku), t.IV, Warszawa 1995.

[6] Szereg konferencji pod nazwą “Rzym-I”, “Rzym-II” itp. poświęcono wypracowaniu koncepcji współpracy i kierunków dalszych wspólnych badań.

[7] Kowalczyk Jerzy: Główne problemy badań nad architekturą późnobarokową w Koronie i na Litwie. “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1995, z. 3-4, s.175-213.

[8] Według dekretu Łukaszenki  (№330), historyczne centra miast będą radykalnie przebudowywane, w związku z czym powstaje pilny problem ratowania kilkudziesięciu zagrożonych obiektów z XVII-XVIII wieku. Zob. też www.nn.by (5.10.2006);

[9] Zadecydował o tym Komitet Światowego Dziedzictwa na 29 sesji w Durbanie ,15 lipca 2005;

 

II.                Enklawa kulturowa na terenie przed-unijnym

 

 

Mimo iż (...) sztuki wizualne, architektura, rzemiosło (...) należą do określonych krajów lub regionów – stanowią one część wspólnego, europejskiego dziedzictwa kulturowego. Celem Unii Europejskiej jest zachować i wspierać tę różnorodność oraz sprawić, aby była ona dostępna dla wszystkich. (Traktat z Maastricht z 1992 roku),

 

Na dawnym szlaku komunikacyjnym, łączącym stolice Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony, a obecnie łączącym także Berlin z Moskwą, leży miasto znane w historii od 1019 roku. To miasto – bogate i żywe, w wieku XVI nadało temu szlakowi komunikacyjnemu miano “Wielkiej Drogi Brzeskiej”. W dawnej Europie znane było ono jako „Berestie”, „Brześć Litewski”, „Brisk de Litva”, „Brisk ruthenicalis sive Lithuanicus”, „Berzsch”[1]. Charakterystyczną osobliwością dawnego Brześcia była wielość wyznań, bowiem zamieszkiwali tutaj chrześcijanie (prawosławni, katolicy, protestanci i greko-katolicy), ale była też bardzo liczna i wpływowa gmina żydowska. Epoka Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1569 - 1795) stała się dla Brześcia Litewskiego okresem wielkich przemian i wzbogacenia architektury miasta. Również w czasach nowożytnych Brześć niemało skorzystał z tego, że znajdował się pod wpływem znakomitych ośrodków artystycznych w Rzeczypospolitej, takich jak: Wilno, Lublin, Warszawa, Lwów. Właśnie w Brześciu wzniesiona została unikalna i znakomita renesansowa synagoga, ufundowana przez tak zwanego „króla na jedną noc” -Szaul Wal ben Iehuda (1541-1617) [2]. W XVII i XVIII wieku magnaci, fundując i opiekując się chrześcijańskimi świątyniami w Brześciu oraz w kręgu prywatnych miast: Kodniu, Włodawie, Różanie, Wistyczach, i innych, angażowali do pracy wykwalifikowanych architektów, reprezentujących różnorodne style i nurty sakralnego budownictwa.

Od XV - do pierwszej ćwierci XVII wieku piastował Brześć godność miasta sejmowego. Po przeniesieniu stolicy Rzeczypospolitej z Krakowa do Warszawy, w toku dziejów wojennych, dokonało się przekształcanie przestrzeni miasta na rzecz jego funkcji obronnych. Posłowie na Sejm w roku 1654 zadeklarowali nawet, że: „na tym (…) Rzeczypospolitej zależy, aby zamek brzeski jako wrota do Korony i Litwy ufortyfikować…”. W wyniku permanentnych potrzeb wojskowych państwa, funkcje obronne miasta zaczęły z biegiem lat dominować, zaś przestrzeń miejska nabrała cech twierdzy, usytuowanej nad wodą oblewającą miasto.

W wyniku trzeciego (i ostatecznego) rozbioru Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1795), Brześć Litewski zniknął z mapy Europy. Piękno tego miasta: pałace, położone w krajobrazowym zapleczu miasta, z renesansowymi ogrodami, synagogi, cerkwie i kościoły zostały zrujnowane albo przekształcone w koszary wojskowe twierdzy brzeskiej, uroczyście otwartej przez rosyjskich okupantów w roku 1842 [3] .

Państwowa granica podzieliła historyczne centrum Brześcia: za Bugiem pozostał Terespol - niegdysiejsze przedmieście Brześcia[4]. Terytoria dawnego miasta i twierdzy, a także przedmiejskie Zamuchawieckie oraz Piaski zostały zamknięte dla mieszkańców miasta[5]. Kiedy w roku 1948 architekt Piotr Leonów sporządzał nowy generalny plan Brześcia, to bez wstydu podkreślał „istinno russkij charakter” miasta, oraz wysławiał carat rosyjski i „bohaterstwo” miasta Aleksandra Suworowa[6]. Projekt ten zaczęto zresztą wkrótce potem realizować. W związku z nim w uchwale O zatwierdzeniu wykazu zabytków archeologicznych i historycznych na terytorium BSRR, przyjętej w dniu 19 grudnia 1950 roku przez Radą Ministrów BSRR, nie znalazł się we wspomnianym wykazie ani jeden zabytek architektury dawnego Brześcia. Nie zważając na to, iż w 1956 roku na terytorium starego miasta rozpoczęło swą działalność Muzeum Obrony Twierdzy Brzeskiej, procesy likwidacyjne kontynuowano bez przerw[7]. Konserwację resztek pojedynczych ruin historycznych budowli rozpoczęto dopiero w 1965 roku, w którym twierdzy brzeskiej nadano miano “twierdzy-bohatera”, zaś jej budowle zostały włączone do kompozycji zespołu memorialnego upamiętniającego walki o twierdzę w dniach od 22 czerwca do 28 lipca 1941 roku[8].

Nie bez powodu, właśnie to miejsce obrane zostało przez władze białoruskie jako symbol pseudo-państwa, tzn. „Związku Białorusi i Rosji”, czyli symbolu zwycięstwa przemocy nad prawdą historyczną. Jednak wbrew oczekiwaniom, niezależnie od „pompy” ideologicznej, społeczność brzeska coraz większą uwagę poświęca obiektom historycznym[9].  

Dziś na placu o powierzchni około 40 ha, stanowiącym historyczne centrum miasta, odnowione prawosławne cerkiew i monastyr żeński, muzeum historycznej zabudowy miasta w okresie XIII – XIV wieku, muzeum obrony Twierdzy Brzeskiej (1939 -1941) i galeria sztuk pięknych.

Odrestaurowane obiekty twierdzy często wykorzystywano dla przeprowadzenia różnego rodzaju imprez masowych, wydarzeń typu kulturalnego, konferencji i tym podobnych. Są tu także - restauracja, oraz duża ilość nie zagospodarowanych zabudowań dawnych koszar. Okazało się, że korzystnie jest inwestować w starówkę dawnego miasta. 

Obszar historycznego miasta i twierdzy zajmuje plac po obu stronach Bugu. W związku z tym, do użytku nie mogły być włączone obiekty i tereny, które znajdują się na terytorium Białorusi, lecz poza nowym korytem Bugu, oraz – oczywiście – te, które znajdują się na terytorium Polski.

Utworzenie i pomyślny rozwój enklawy kulturowej na terenie historycznego centrum Brześcia zezwoliłoby na inwestowanie w obiekty wspólnego dziedzictwa kulturowego. Oczekuje tego dawny kościół i kolegium oo. Jezuitów, zbudowane w końcu XVII wieku, barokowa cerkiew św. Piotra i Pawła klasztoru oo. Bazylianów (z XVIII w.), unikalny zespól klasztorów i kościołów bernardyńskich (pocz. XVII w.). Oczekuje także na uporządkowanie i stosowne uhonorowanie miejsce, gdzie w roku 1596 została podpisana Unia Brzeska, pomiędzy kościołem katolickim i cerkwią prawosławną, to znaczy – cerkiew św. Mikołaja.

Dla realizacji „enklawy kulturowej” na terenie pogranicznego miasta należałoby uregulować zasady dostępu z obu stron granicy do obiektów należących wspólnej przyszłości. Inwestować w rozwój przestrzeni i infrastruktury pogranicza można by było w ramach tak zwanej „wolnej strefy ekonomicznej”, istniejącej na terenie Brześcia.

Instrumentem dla wspólnego działania są dziś liczne Euroregiony, które mogą być skutecznym pomostem w procesie integracji europejskiej, realizującym idee Unii Europejskiej jeszcze w okresie jej narodzin[10]. Ułatwiają one stosunki gospodarcze, natomiast szczególnie ważne i potrzebne są w sferze kultury[11].

Na pograniczu Białorusi i państw należących do Unii Europejskiej, Euroregiony utworzone zostały po raz pierwszy w 1996 roku. Euroregion „Bug” (1996) obejmuje obwód brzeski ze strony Białorusi oraz województwo lubelskie i część białostockiego ze strony Polski, a także obwód wołyński ze strony ukraińskiej, Euroregion „Niemen” (1997) obejmuje obwód grodzieński, województwo białostockie, rejony alytuski, mariampolski i wileński; Euroregion „Puszcza Białowieska” (2002) – rejony kamieniecki i prużański (obwód brzeski), świsłocki (obwód grodzieński), powiat hajnowski, gmina miejska Hajnówka, gminy wiejskie: Hajnówka, Białowieża, Dubicze Cerkiewne, Czyże, Narew, Narewka, Czeremcha, Bielsk Podlaski i Orla oraz gmina wiejsko-miejska Kleszczele.

Mimo wielu trudności, wynikających z dzisiejszej polityki państwowej, nie zezwalającej na realizację wielu bardzo ciekawych programów i projektów, Białorusini z wolna i z trudem, ale powracają jednak do wspólnoty państw europejskich i europejskich wartości. I choć zainteresowanie współpracą na rzecz ochrony wspólnego dziedzictwa kulturowego „Europy Sąsiedzkiej” nie jest dziś na Białorusi priorytetem, ale z pewnością pozytywna zmiana w tej kwestii nastąpi bardzo szybko.



[1] Zob. Polnoje sobranie russkich letopisej, t. 2, Мoskva-Leningrad, 1961: Laûroûskaǎ Iryna: Nekatoryă aspekty razwică horada i losy sakralnyh zbudowanău Berască u XX st. “Zahorodze”, Nr.3, 2001, s.103-113; Laûroûskaǎ Iryna: Na marginese dyskusji “Horod bez centra, ili centr bez horoda”. „Architektura i Stroicelstvo”, 2001/2, nr 3, s.33-35; .Mapa dróg handlowych – Królestwo Polskie Kazimierza Wielkiego 1333-1370 r., opr. Bogusław Kaczmarski [zob:] A. Wawrzyńczyk: Studia z dziejów handlu .... s. 67, Warszawa -Wrocław 1956 .

 

[2] Ten fakt związany z czasem bezkrólewia 1587 r. zob. KEE, t.1, s.603. Zob. też: M. i K. Piechotkowie:KEE, t. 1 s. 603. Evrejskaa Encyklopedia, t.4, Moskva 1991, .288 – 289. Bramy Nieba. Bożnice murowane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1999, s. 170.

 

 

[3] Przygotowując się do budowy twierdzy i wobec potrzeb garnizonu karnego, celowo niszczono Brześć pożarami. W 1802 roku spłonęło 160 domów, w roku 1815 – dawny prawosławny monastyr św. Symeona i cerkiew Narodzenia Bogarodzicy; w roku 1822 – 70 domów mieszkalnych oraz 150 ławek, zaś w czerwcu 1828 roku pożar zniszczył 220 mieszkalnych i publicznych budynków, m.in.: cerkiew św. Mikołaja, klasztor Brygidek, 150 sklepów i 5 synagog. Pożar 1835 roku dokonał zagłady miasta; przy czym mieszkańcom wzbroniono budować domy w dawnych jego granicach. Julian Ursyn Niemcewicz już w roku 1816 tak pisał o Brześciu porozbiorowym: „..niegdyś zdobiące go gmachy w smutnych ruinach pożarem spłonione. Spaleni Dominikanie..., pyszne klasztory pojezuickie i bernardyńskie i Brygidek obrócone na szpitale wojskowe, zniszczone, napojone zarazą! Wszystkie klasztory spustoszone przez wojskowe szpitale...” zob. Julian Niemcewicz: Podroże historyczne. Petersburg 1859, s. 190-191.

[4] Ta gmina też potrzebuje nie posiada ośrodka kultury, sali widowiskowej, konferencyjnej, ekspozycyjnej ani wystarczającego zaplecza administracji. Zupełnie nowej infrastruktury społecznej wymaga Gmina, która stanęła przed szeregiem nowych zadań i zupełnie nowej skali Zob. www.terespol.ug.qov.pol.

[5] Po tamtej stronie rzeki utworzony jest teraz piękny park krajobrazowy "Podlaski Przełom Bugu". Obejmuje on fragment doliny dolnego Bugu od Terespola do rzeki Tocznej oraz duże kompleksy leśne położone na wysoczyznach polodowcowych. Długość parku w linii prostej wynosi 65 km, przeciętna szerokość części zachodniej, leżącej w granicach woj. mazowieckiego, wynosi 6 km, części wschodniej, położonej w woj. lubelskim i graniczącej z Białorusią - 3-5 km. Park zajmuje powierzchnię 30.904 ha, a otulina 17.131 ha. Lasy zajmują 33,4% powierzchni parku, łąki i pastwiska 21,6%, a wody powierzchniowe 2,6%.

[6] I. Laúroúskaă: Nekatorya aspekty razvita horada i losau sakralnyh zudavanau Berasca u XX st. „Zaharodze” Nr. 3, Minsk 2001, s. 103-113.

 

[7] E. W. Chariczkowa: Historia Twierdzy Brześć, problemy ochrony i wykorzystania obiektów w działalności turystycznej. [w:] Fortyfikacje rosyjskie - twierdze Dęblin i Brześć. Fortyfikacje Lubelszczyzny. “Fortyfikacja” Warszawa 2000, t.11 s. 27-41.

[8] Członkowie zespołu „Twierdza - bohater“: А. Kibal´nikov, U. Korol´, Û. Bembel´, U. Volček, G. Sysoev, U. Bobyl´, U. Zankovič, U. Kazakov, А. Stahovič . Bretskij Ènciklopedičeskij spravočnik red. I. Šamăkina, Minsk 1987, s. 344. Zob. Brestskaâ krepost´-geroj, tamże, s. 112.

[9] W skład zespołu fortecznego na terenie obecnej gminy Terespol wchodziło w sumie 31 obiektów (forty, dzieła międzyfortowe, baterie, wały międzyfortowe, drogi rokadowe): fort Terespol (1870 - 1885) – Lebiedziew; dzieło niewiadomego przeznaczenia, nie zachowane (przypuszczalnie wzniesione na początku XX w.); fort Łobaczew (1870 - 1885) - Mały Łobaczew; dzieło międzyfortowe Łobaczew Mały (1914- 1915); dzieło międzyfortowe "Bug" (1914-1915); dzieło międzyfortowe Lechuty Duże (1914 - 1915); prochownia Terespol, początek XX w.; fort Koroszczyn (początek XX w.) – Kobylany; dzieło międzyfortowe Koroszczyn (1914- 1915); dzieło międzyfortowe Morderowicze (1914- 1915); dzieło międzyfortowe Kobylany I (1914 - 1915) Małaszewicze Małe; dzieło międzyfortowe Kobylany II (1914 - 1915); dzieło międzyfortowe Dobryń Duży (1914-1915); fort Kobylany (początek XX w.); dzieło międzyfortowe Małaszewicze Duże (1914-1915); dzieło międzyfortowe Kobylany, nie istniejące (1914 - 1915); dzieło międzyfortowe Borek (1914 - 1915) – Lebiedziew; magazyn wojskowy Małaszewicze (1914 r.); fort Lebiedziew (początek XX w.) Dobratycze Kolonia; wał międzyfortowy (1914 - 1915); wał międzyfortowy (1914- 1915); wał międzyfortowy (1914-1915); wał międzyfortowy (1914-1915); fort Żuki (1914 - 1915) - Murawiec – Żuki; zespół baterii (1914 r.); wał międzyfortowy (1914 - 1915); bateria Piszczałocha (1914- 1915) nie zachowana; bateria Kolonia Lebiedziew (1914 - 1915); bateria (Struga) (1914 - 1915) - Kolonia Dobratycze; bateria Żuki (1914-1915) nie zachowana; bateria Kolonia Dobratycze (1914-1915).

 

[10] Dziś istnieją 62 Euroregiony. Pierwszy z nich powstał w roku 1948 roku, obejmując pograniczne tereny Belgii - Luksemburga - Holandii. Euroregione,

[11] W 2002 roku został przyjęty dokument, reglamentujący w UE działania w sferze kultury. Zob. Heritage conservation. Acommunity of cultures the European Union and the arts.[wg:] zob. www.ec.europa.eu/publications

 



  • 1

Re: Шикарный блог

Добрый день! Дзякуй. Пра "раскрутку" як та не думалася:))))Ды і не думаецца. Пішу не рэгулярна, пра тое што мне важна...складаю тут каб не згубілася цалкам...Для зручнасьці...А наведвальнікі...Што ж мая аўдыторыя яшчэ дарастае, відаць:))))

  • 1
?

Log in

No account? Create an account